Μας υποδέχονται θερμά στον χώρο συγκέντρωσης και ανάπαυσης των εκπαιδευτικών ο Διευθυντής κος Manuel Antonio Susa Oliveira και η υπεύθυνη Erasmus του σχολείου και ξεναγός – μέντορας  μας για τις επόμενες ημέρες κα Katia Cancela. Δίνονται οι αρχικές πληροφορίες σχετικά με το σχολείο. Πρόκειται για ομάδα σχολείων  - agrupamento - (6 δημοτικά, γυμνάσιο, γενικό και επαγγελματικό λύκειο καθώς και ειδικό σχολείο), δυναμικότητας 2000 μαθητών. Εμείς βρισκόμαστε στο κεντρικό campus που φιλοξενεί τα σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. 

Ενημερωνόμαστε για το εκπαιδευτικό σύστημα της Πορτογαλίας, το ωράριο διδασκαλίας του σχολείου (δίωρα μαθήματα και μετά 15’ διάλειμμα, μεσημεριανό εκ περιτροπής 12.30 – 14.00, 1-2 ώρες μαθημάτων μετά το φαγητό και διάφορες δραστηριότητες έως αργά το απόγευμα), τις πανεπιστημιακές σπουδές που πρέπει να ακολουθήσει κάποιος εκπαιδευτικός (μας προκαλεί εντύπωση πως απαιτούνται διαφορετικά πτυχία για διδασκαλία στο γυμνάσιο ή το λύκειο), τις απολαβές, τα καθήκοντα και το ωράριο των εκπαιδευτικών καθώς και για τις πολλές περικοπές που έγιναν στο χώρο της εκπαίδευσης κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης. 

Η ημέρα συνεχίζεται με ξενάγηση στον χώρο του σχολείου από ομάδα μαθητριών και εκπαιδευτικών. Πρώτη στάση το κυλικείο για τον απαραίτητο καφέ. Δίπλα υπάρχει και μικρό χαρτοβιβλιοπωλείο που καλύπτει τις ανάγκες των μαθητών. Όπως μας εξηγεί η Katia, στο σχολείο δεν χρησιμοποιούν χρήματα, αλλά μια προπληρωμένη κάρτα την οποία μπορούν να φορτίσουν οι γονείς online ή οι μαθητές επιτόπου. 

Επισκεπτόμαστε τη βιβλιοθήκη, τα εργαστήρια πληροφορικής, καλλιτεχνικών, φυσικών επιστημών καθώς και  το γυμναστήριο. Με αφορμή τον πίνακα Erasmus στη βιβλιοθήκη συζητάμε για τα προγράμματα που υλοποιεί το σχολείο.

Η ημέρα ολοκληρώνεται με παρακολούθηση ενός ξεχωριστού μαθήματος στο εργαστήρι ζαχαροπλαστικής. Οι μαθητές προετοιμάζονται να γιορτάσουν την παγκόσμια ημέρα της σταθεράς 𝝅(pi day) κι έτσι μελετούν τη συνταγή στον διαδραστικό πίνακα, πλάθουν και ψήνουν μπισκοτάκια σε σχήμα 𝝅.

Αφετηρία μας το κυλικείο για καφεδάκι και περιγραφή του ημερήσιου προγράμματος.

Έπειτα συναντούμε μια ιδιαίτερη εκπαιδευτικό, την κα Ana Teixeira, η οποία μας φιλοξενεί για 2 ώρες στην τάξη της και μας ενημερώνει για το προφίλ των μαθητών του σχολείου και τα  εκπαιδευτικά προγράμματα που έχει δημιουργήσει. Το σχολείο βρίσκεται σε μια περιοχή με αρκετούς Ρομά, στα ανατολικά της πόλης του Πόρτο. Παρατηρούνται περιστατικά παραβατικότητας και αυξημένη σχολική διαρροή. Τα προγράμματα σχεδιάστηκαν από τους εκπαιδευτικούς του σχολείου και έπειτα έλαβαν έγκριση και χρηματοδότηση από τον Δήμο.

Το 1^ο πρόγραμμα (iCER.R) αφορά την επανένταξη μαθητών που, λόγω ανεπαρκούς φοίτησης, κινδυνεύουν να εγκαταλείψουν το σχολείο. Λειτουργεί όπως το δικό μας σχολείο 2^ης ευκαιρίας, αλλά για ανήλικους μαθητές. Υπάρχουν 2 τμήματα των 16 μαθητών, στα οποία απασχολούνται 9 εκπαιδευτικοί διαφόρων ειδικοτήτων. Το πρόγραμμα αυτό παρέχει αρκετή ελευθερία στη διαμόρφωση του αναλυτικού προγράμματος (π.χ. 4 αντικείμενα αντί για 12, λιγότερες ώρες διδασκαλίας και περισσότερες απογευματινές δραστηριότητες ) και παρέχει απολυτήριο γυμνασίου έπειτα από 2 χρόνια. Οι μαθητές μας εξηγούν πως το μάθημα γίνεται πιο κατανοητό, λιγότερο κουραστικό και πως η συμμετοχή στις απογευματινές αθλητικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες τους γεμίζει.

Το 2ο πρόγραμμα (Eco schools project) αφορά την ευαισθητοποίηση των μαθητών σε περιβαλλοντικά ζητήματα και τη διδασκαλία μαθημάτων φυσικών επιστημών με έναν πιο παιγνιώδη, διαδραστικό τρόπο μέσω πειραμάτων. Υλοποιείται κάθε Απρίλη – Μάιο με ένα ειδικά διαμορφωμένο αυτοκίνητο που ταξιδεύει στα σχολεία της γειτονιάς. Θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι η πορτογαλική εκδοχή των δικών μας κέντρων περιβαλλοντικής εκπαίδευσης.

Ακολουθεί δίωρο μάθημα μαθηματικών Β’ γυμνασίου. Η πρώτη διδασκαλία αφορά τις ακολουθίες αριθμών και ολοκληρώνεται με ηλεκτρονικό τεστ πολλαπλής επιλογής στον διαδραστικό πίνακα της τάξης. Χρησιμοποιείται η εφαρμογή Plickers. Κάθε μαθητής έχει τη δική του κάρτα με απαντήσεις A, B, C, D, την οποία σηκώνει στον αέρα. Η εκπαιδευτικός σκανάρει με το κινητό της τηλέφωνο τις απαντήσεις.

Την επόμενη ώρα η διδασκαλία πραγματοποιείται μια τυπική διδασκαλία πάνω στις συντεταγμένες χωρίς χρήση εργαλείων ΤΠΕ. Η συνάδελφος μας εξηγεί πως προσπαθούν να διατηρήσουν μια ισορροπία και να μη βασίζονται υπερβολικά στην τεχνολογία.Η μέρα κλείνει με συζήτηση σχετικά με τις εντυπώσεις της ημέρας. Δεν είδαμε πουθενά απουσιολόγιο (οι εκπαιδευτικοί απλά ενημερώνουν τον επόμενο καθηγητή αν υπάρχει κάποιο πρόβλημα), οι μαθητές χρησιμοποιούν ελεύθερα το κινητό στα διαλείμματα (πληροφορούμαστε πως το κάθε σχολείο έχει τη δική του πολιτική) και δεν υπάρχουν εφημερεύοντες καθηγητές στα διαλείμματα, παρά μόνο το προσωπικό καθαριότητας και οι επιστάτες.

Άλλη μια μέρα ξεκινάει στο κυλικείο για πρωινό καφέ με την Katia και ενημέρωση για το πρόγραμμα της ημέρας. 

Στο πρώτο σκέλος της ημέρας συναντιόμαστε με μια ψυχολόγο και μια κοινωνική λειτουργό του σχολείου. Γίνεται αναφορά στα γενικότερα κοινωνικο-οικονομικά προβλήματα της περιοχής από την οποία προέρχονται οι μαθητές, στην προσπάθειά τους να περιορίσουν τη σχολική διαρροή και να αντιμετωπίσουν τα συμπεριφορικά προβλήματα των μαθητών (λεκτική και σωματική βία, μικροκλοπές, απειθαρχία, ασυνέπεια, χαμηλές επιδόσεις κ.α.). Πληροφορούμαστε πως αποτελούν τμήμα μιας δεκαμελούς ομάδας (social workers, social educators, psychologists), η οποία παρακολουθεί τους μαθητές από τη στιγμή που ξεκινούν το σχολείο έως την αποφοίτηση. 

Τα καθήκοντά τους περιλαμβάνουν επικοινωνία με τις οικογένειες των μαθητών που αντιμετωπίζουν προβλήματα φοίτησης, παρουσιάζουν παραβατική συμπεριφορά ή σημάδια γονικής αμέλειας. Μπορούν να προτείνουν, ανάλογα με την περίπτωση, τη συμμετοχή των μαθητών σε απογευματινές δραστηριότητες ή στα ειδικά εκπαιδευτικά προγράμματα. Η φοίτηση των μαθητών συνδέεται με την παροχή επιδομάτων στις οικογένειες, μέρος των οποίων ζει σε επιδοτούμενες από το κράτος κατοικίες. Έτσι οι οικογένειες έχουν έναν επιπλέον λόγο να είναι συνεργάσιμες. Δυστυχώς, όπως μας ενημερώνουν, έχουν αντιμετωπίσει και πολύ σοβαρές περιπτώσεις αμέλειας που οδηγήθηκαν σε δικαστήριο.

Ακολουθεί μάθημα Ψηφιακού Γραμματισμού – η πορτογαλική εκδοχή των project ή των εργαστηρίων δεξιοτήτων. Πραγματοποιείται στα μαθήματα της Γλώσσας, των Μαθηματικών, των Φυσικών Επιστημών και των Τεχνών. Για 8 εβδομάδες στο κάθε μάθημα, 1 ώρα/εβδομάδα οι μαθητές μαζί με τον καθηγητή τους πηγαίνουν στο εργαστήριο πληροφορικής και εκεί σε συνεργασία με τον καθηγητή πληροφορικής αναλαμβάνουν να φέρουν εις πέρας μια εργασία με χρήση ΤΠΕ. Σήμερα μαθητές της Α’ γυμνασίου μαζί με τους 2 εκπαιδευτικούς τους (γενικής και ειδικής αγωγής) βρίσκονται στη 2^ηεβδομάδα του σχεδίου. Φτιάχνουν λογαριασμούς και περιηγούνται στην εφαρμογή StoryJumper με στόχο τη δημιουργία μιας ψηφιακής ιστορίας σχετικά με το 𝝅. 

Το επόμενο μάθημα αφορά τμήμα Α’ λυκείου του τομέα Πληροφορικής, όπου οι μαθητές χρησιμοποιούν εργαλεία προγραμματισμού για την υλοποίηση ατομικής εργασίας.

Η μέρα κλείνει με συζήτηση με τον εκπαιδευτικό Πληροφορικής σχετικά με τον ηλεκτρονικό εξοπλισμό του σχολείου. Πληροφορούμαστε πως το σχολείο εξοπλίστηκε με διαδραστικούς πίνακες στις περισσότερες αίθουσες μέσω χρηματοδοτικών προγραμμάτων της Ε.Ε. . Συζητάμε για τον βαθμό εξοικείωσης των εκπαιδευτικών με τις ΤΠΕ και το τρόπο που έχουν ενσωματωθεί στην εκπαιδευτική διαδικασία στις χώρες μας. Εκτός από το εξοπλισμό στα σχολεία, ο κάθε μαθητής που μπαίνει στο γυμνάσιο αποκτά τον δικό του φορητό υπολογιστή (πάλι μέσω ευρωπαϊκής χρηματοδότησης), τον οποίο μπορεί αν θέλει να φέρνει και στο σχολείο. Βέβαια παρατηρούνται ήδη τα πρώτα προβλήματα, με υπολογιστές που έχουν χαλάσει και δεν μπορούν να αντικατασταθούν.

Σημερινό σημείο συνάντησης ο χώρος ανάπαυσης των καθηγητών, όπου ενημερωνόμαστε για το ημερήσιο πρόγραμμα μαθημάτων. 

Ξεκινάμε με μάθημα Ιστορίας σε τμήμα Β’ λυκείου. Η σημερινή ενότητα αφορά στη δεύτερη φάση της Βιομηχανικής Επανάστασης. Γίνεται συζήτηση στην τάξη για τις οικονομικές, κοινωνικές και ψυχολογικές συνέπειες της βιομηχανικής επανάστασης με αφόρμηση ένα απόσπασμα της ταινίας«Μοντέρνοι Καιροί» του Charlie Chaplin. Ξεφυλλίζοντας το σχολικό εγχειρίδιο μας προκαλεί εντύπωση το γεγονός πως η ύλη της Β’ λυκείου αφορά σχεδόν αποκλειστικά τη βιομηχανική επανάσταση!

Την επόμενη ώρα παρακολουθούμε μάθημα αγγλικών σε τμήμα Γ’ γυμνασίου, με εκτεταμένη χρήση οπτικοακουστικών μέσων και διαδραστικού πίνακα. Γίνεται επίδειξη των δυνατοτήτων και χρήση της πλατφόρμας AulaDigital, μέσω της διδασκαλίας της ενότητας «Ηλεκτρονικές μικροσυσκευές». Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου έχουν λογαριασμό στην πλατφόρμα, στην οποία υπάρχουν σε ηλεκτρονική μορφή τα σχολικά εγχειρίδια, πρόσθετο εκπαιδευτικό ψηφιακό υλικό, αρχεία βίντεο και ήχου, έτοιμες διαδραστικές ασκήσεις που μπορούν να λυθούν μέσα στην τάξη, καθώς και ηλεκτρονικά τεστ για τους μαθητές. Οι μαθητές  έχουν πρόσβαση σε όλα αυτά καθώς και δυνατότητα επικοινωνίας με τους εκπαιδευτικούς μέσω του δικού τους λογαριασμού. Φανταστείτε ebooks, photodentro και eclass/e-me όλα σε ένα! Υπάρχει βέβαια ένα πρόβλημα: δεν θέλουν όλοι οι μαθητές να εγγραφούν.

Ακολουθεί εργαστηριακό μάθημα βιολογίας σε μαθητές Γ’ γυμνασίου. Στη σημερινή ενότητα παρουσιάζεται και αναλύεται το αναπνευστικό σύστημα του ανθρώπου. Την 1^η ώρα του μαθήματος γίνεται συμβατική διδασκαλία και παρουσίαση στον διαδραστικό πίνακα, ενώ η 2^η ώρα  είναι καθαρά εργαστηριακή/βιωματική. Ένας μαθητής έχει φέρει το αναπνευστικό σύστημα ενός κουνελιού. Οι μαθητές εισάγουν εκ περιτροπής ένα καλαμάκι μέσω του οποίου φυσάνε και βλέπουν πώς διαστέλλονται και συστέλλονται τα πνευμόνια με την είσοδο/έξοδο του αέρα. Όλοι οι μαθητές είναι απόλυτα προσηλωμένοι και δείχνουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η εκπαιδευτικός μας ενημερώνει πως στα προηγούμενα μαθήματα είχαν διδαχθεί για το κυκλοφορικό σύστημα χρησιμοποιώντας την καρδιά ενός χοίρου! Αξίζει να σημειωθεί πως το τμήμα ήταν ολιγομελές. Το μισό τμήμα παρακολουθούσε μάθημα βιολογίας ενώ το άλλο μισό την ίδια ώρα έκανε μουσική. Παρόμοια πολιτική ακολουθείται και στα υπόλοιπα εργαστηριακά μαθήματα.

Μετά τη λήξη του μαθήματος συζητάμε με τους μαθητές και μαθαίνουμε τι τους αρέσει και τι θα ήθελαν να αλλάξουν στο σχολείο τους. Θετική ψήφο λαμβάνουν τα μαθήματα που χρησιμοποιούν διαδραστικά μέσα. Τους αρέσει να βρίσκονται στα εργαστήρια, να κάνουν πειράματα και κατασκευές. Τους αρέσει να κυκλοφορούν στους πράσινους χώρους του σχολείου και χαίρονται που το κάθε κτίριο έχει το δικό του αίθριο, που είναι κατάφυτο. Αναφέρουν πως κάπου στην αυλή υπάρχει και μια γωνιά με ζωάκια (δεν την είδαμε), τα οποία επισκέπτονται όποτε έχουν χρόνο. Εκφράζουν τη δυσαρέσκειά τους για τους αίθουσες διδασκαλίας. Δεν τους αρέσει το τσιμέντο και το μπετόν. Θα ήθελαν να υπάρχει περισσότερο χρώμα και πιο όμορφη διακόσμηση.

Η τελευταία ημέρα είναι αφιερωμένη στις άλλες βαθμίδες εκπαίδευσης.

Αρχικά επισκεπτόμαστε ένα από τα 6 δημοτικά σχολεία του Agrupamento, το Escola Basica do Falcao. Παρατηρούμε πως είναι ένα σχολείο με ιδιαίτερα προσεγμένους και όμορφους χώρους, άρτια εξοπλισμένο. Φιλοξενεί μαθητές από το νηπιαγωγείο έως 4^η δημοτικού. Παρακολουθούμε μάθημα γλώσσας, στο οποίο χρησιμοποιείται εκτεταμένα διαδραστικός πίνακας και η πλατφόρμα EscolaVirtual. Εδώ μας ζητήθηκε να μη φωτογραφήσουμε μαθητές.

Επιστρέφουμε στο κεντρικό campus και κατευθυνόμαστε στους χώρους που φιλοξενούν τους μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Η Katia, εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής και η ίδια (σε τμήμα ένταξης), μας εξηγεί πως τα ειδικά σχολεία απορροφήθηκαν από τα σχολεία γενικής παιδείας για εξοικονόμηση χρημάτων. Το πρόγραμμα διαμορφώνεται ανάλογα με τις ανάγκες του μαθητή. Ένας μαθητής μπορεί να απασχολείται αποκλειστικά από εκπαιδευτικούς ειδικής αγωγής (για περιπτώσεις αντίστοιχες των ΕΕΕΕΚ) ή να ακολουθεί μικτό πρόγραμμα (πχ μαθήματα καλλιτεχνικών, γυμναστικής κλπ μαζί με τους υπόλοιπους μαθητές). Στις πιο απλές περιπτώσεις (πχ δυσλεξία) ο μαθητής φεύγει από την τάξη γενικής παιδείας και παρακολουθεί κάποια μαθήματα στο τμήμα ένταξης. Η διαφορά με το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα είναι πως βρίσκεται στο τμήμα ένταξης μόνο για τα μαθήματα στα οποία χρειάζεται πραγματικά υποστήριξη και όχι σε όλα τα μαθήματα. Μπορεί δηλαδή να παρακολουθεί γλώσσα στο τμήμα ένταξης και μαθηματικά στο τμήμα γενικής. Σε κάποιους μαθητές προσφέρεται απλά υποστήριξη 1-2 ώρες την εβδομάδα για να οργανώνουν καλύτερα το πρόγραμμα μελέτης τους.

Κάπου εδώ ολοκληρώνεται και η τελευταία ημέρα της κινητικότητας. Τελευταίος μας σταθμός ξανά η βιβλιοθήκη του σχολείου. Εδώ περιγράφουμε τις εντυπώσεις μας και κάνουμε παραλληλισμούς με το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα. Υποσχόμαστε να διατηρήσουμε την επικοινωνία με στόχο τη μελλοντική συνεργασία μας – το μάθημα Ψηφιακού Γραμματισμού μας έχει ήδη δώσει ιδέες. Παραλαμβάνουμε τα πιστοποιητικά Europass, βγάζουμε μια τελευταία αναμνηστική φωτογραφία και αναχωρούμε, γεμάτοι νέες εμπειρίες.